Hvaða lönd búa við vatnsskort

Grein/Linkur:  Grafen, vatn – Möguleikar í hreinsun og vöktun

Höfundur:  Vatnsidnadur.net

.

.

Ágúst 2026

Hvaða lönd búa við vatnsskort

Vatnsskortur er þegar þörf samfélagsins fyrir vatn verður meiri en það magn sem er aðgengilegt á tilteknum stað og tíma. Vandinn er mestur í Mið-Austurlöndum, Norður-Afríku og Suður-Asíu, en hann er ekki bundinn við eyðimerkuríki. Lönd í Suður-Evrópu, sunnanverðri Afríku og hluta Ameríku glíma einnig við vaxandi vatnsálag, einkum yfir þurrasta hluta ársins.

Vatnsskortur þýðir þó ekki alltaf að drykkjarvatn sé alveg uppurið. Hann getur komið fram sem takmarkað framboð, lækkandi grunnvatnsstaða, minni vatnsrennsli, skerðing til landbúnaðar og iðnaðar, aukinn kostnaður við vatnsöflun eða tímabundnar takmarkanir á notkun.

Vatnsálag, vatnsskortur og þurrkur

Mikilvægt er að greina á milli vatnsálags, vatnsskorts og þurrka. Þurrkur er tímabundið veður- og vatnafræðilegt ástand sem stafar meðal annars af lítilli úrkomu, mikilli uppgufun og háum hita. Vatnsskortur getur hins vegar verið viðvarandi og stafað bæði af náttúrulega litlu vatnsframboði og mikilli notkun, lélegum innviðum, mengun eða ófullnægjandi stjórnun vatnsauðlinda.

Alþjóðlega rannsóknastofnunin World Resources Institute, WRI, skilgreinir vatnsálag sem hlutfall vatnsnotkunar af aðgengilegu endurnýjanlegu vatni. Þegar árleg vatnsnotkun nemur 40–80% af framboðinu telst vatnsálagið mikið en þegar hlutfallið er 80% eða meira telst það mjög mikið. Við slíkar aðstæður getur jafnvel tiltölulega stuttur þurrkur eða bilun í vatnsöflun valdið alvarlegum skorti.

Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, FAO, notar sambærilegan en ekki nákvæmlega eins útreikning við vöktun heimsmarkmiðs Sameinuðu þjóðanna um vatn. Þar er vatnstaka borin saman við endurnýjanlegar vatnsauðlindir að teknu tilliti til þess vatns sem vistkerfin þurfa að halda eftir. Þess vegna eru tölur FAO og WRI ekki að öllu leyti samanburðarhæfar.

Löndin með mesta árlega vatnsálagið

Nýjasta heildstæða landsröðun WRI er byggð á Aqueduct 4.0-gagnagrunninum sem kom út árið 2023. Samkvæmt henni búa um 25% jarðarbúa í 25 löndum þar sem árlegt vatnsálag telst mjög mikið. Löndin eru, í röð WRI: Barein, Kýpur, Kúveit, Líbanon, Óman, Katar, Sameinuðu arabísku furstadæmin, Sádi-Arabía, Ísrael, Egyptaland, Líbýa, Jemen, Botsvana, Íran, Jórdanía, Síle, San Marínó, Belgía, Grikkland, Túnis, Namibía, Suður-Afríka, Írak, Indland og Sýrland.

Mesta árlega vatnsálagið mælist í Barein, Kýpur, Kúveit, Líbanon og Óman. Katar fylgir þar fast á eftir. Flest þessara ríkja búa við litla úrkomu, takmarkað yfirborðsvatn og mikla þörf fyrir vatn vegna þéttbýlis, landbúnaðar, iðnaðar eða hraðrar fólksfjölgunar.

Röðunin segir þó ekki að þessi lönd séu öll að verða vatnslaus. Hún sýnir fyrst og fremst að mjög lítið svigrúm er milli venjulegs framboðs og notkunar. Fjárhagsleg geta, innviðir, stjórnsýsla, vatnsgeymslur, endurnýting fráveituvatns og sjóafsöltun ráða síðan miklu um hversu alvarleg áhrifin verða fyrir íbúana.

Í Katar, Kúveit, Barein, Óman og Sádi-Arabíu fullnægir afsaltað sjóvatn stórum hluta daglegrar vatnsþarfar. Þessi ríki geta því tryggt heimilum vatn þrátt fyrir mjög lítið náttúrulegt ferskvatn. Afsöltun breytir þó ekki þeirri staðreynd að náttúrulegar vatnsauðlindir eru undir gríðarlegu álagi. Hún er jafnframt orkufrek, kostnaðarsöm og krefst öruggrar orkuframleiðslu og viðhalds.

Mið-Austurlönd og Norður-Afríka í mestri hættu

Mið-Austurlönd og Norður-Afríka eru vatnsþrengsta svæði heims. Samkvæmt WRI búa um 83% íbúa svæðisins nú við mjög mikið árlegt vatnsálag. Alþjóðabankinn bendir jafnframt á að víða á svæðinu sé núverandi náttúrulegt vatnsframboð ekki nægilegt til að mæta eftirspurn. Grunnvatn er ofnýtt á mörgum stöðum og möguleikar á frekari vatnsmiðlun með hefðbundnum stíflum og miðlunarlónum fara minnkandi.

Staðan er sérstaklega viðkvæm þar sem lítil úrkoma, fólksfjölgun, umfangsmikil áveita og veikir innviðir fara saman. Átök og pólitískur óstöðugleiki geta auk þess torveldað rekstur vatnsveitna, viðhald lagna og hreinsun vatns. Því getur sama náttúrulega vatnsálagið haft mun meiri áhrif í efnahagslega eða stjórnsýslulega veiku ríki en í auðugu ríki með öfluga afsöltun og endurnýtingu vatns.

Suður-Asía og fjölmenn ríki

Suður-Asía er næstvatnsþrengsta landsvæði heims samkvæmt WRI, en um 74% íbúanna búa við mjög mikið vatnsálag. Indland er meðal þeirra 25 ríkja sem eru með mesta árlega álagið. Þar ræður miklu umfangsmikil áveita, fólksfjöldi, þéttbýlisvöxtur og mikil nýting grunnvatns.

Þótt landsmeðaltal sýni ekki alltaf mjög mikið álag geta einstakir landshlutar í Pakistan, Kína, Mexíkó, Bandaríkjunum og Ástralíu staðið frammi fyrir alvarlegum eða árstíðabundnum skorti. Vatnsauðlindir fylgja vatnasviðum en ekki landamærum. Landsmeðaltal getur því falið mikinn skort í einu héraði þótt nægt vatn sé í öðrum landshluta.

Evrópa er ekki undanþegin

Kýpur, San Marínó, Belgía og Grikkland eru á lista WRI yfir lönd með mjög mikið árlegt vatnsálag. Það kann að koma á óvart að Belgía sé þar með, en mælikvarðinn lýsir hlutfalli eftirspurnar og framboðs fremur en því hvort almenningur verði reglulega vatnslaus. Þétt byggð, atvinnustarfsemi og takmarkað endurnýjanlegt vatnsframboð geta því valdið háu reiknuðu álagi þrátt fyrir öfluga vatnsveituinnviði.

Umhverfisstofnun Evrópu, EEA, metur einnig árstíðabundinn vatnsskort. Samkvæmt gögnum fyrir árið 2023 var ástandið erfiðast á Kýpur og Möltu meðal ríkja Evrópusambandsins. Grikkland, Rúmenía, Portúgal, Ítalía og Spánn glímdu sérstaklega við vatnsskort að vori og sumri. Tyrkland stóð frammi fyrir mesta álaginu meðal þeirra ríkja sem EEA tók til samanburðar utan ESB. Vatnsþörf eykst á þessum tíma vegna áveitu, ferðaþjónustu og útivistar á sama tíma og úrkoma og rennsli eru yfirleitt minnst.

Hættan nær út fyrir fasta lista

Listi yfir lönd með mikið árlegt vatnsálag er ekki tæmandi listi yfir þau ríki sem geta orðið fyrir vatnsskorti. Árið 2024 var rennsli aðeins nálægt meðallagi í um þriðjungi vatnasviða heims. Miklir þurrkar urðu meðal annars á Amazon-svæðinu og í sunnanverðri Afríku. Slík tímabundin frávik geta valdið vatnsskorti jafnvel þar sem árlegt langtímameðaltal virðist ásættanlegt.

WRI áætlar að vatnsþörf heimsins geti aukist um 20–25% til ársins 2050. Jafnframt gætu um einum milljarði fleiri búið við mjög mikið árlegt vatnsálag. Samkvæmt sviðsmyndum stofnunarinnar gætu nær allir íbúar Mið-Austurlanda og Norður-Afríku búið við slíkt álag árið 2050. Indland, Mexíkó, Egyptaland og Tyrkland gætu saman staðið undir meira en helmingi þeirrar heimsframleiðslu sem verður útsett fyrir miklu vatnsálagi um miðja öldina. Þetta eru sviðsmyndir en ekki óhjákvæmileg niðurstaða, enda ráðast þær af fólksfjölgun, efnahagsþróun, loftslagsbreytingum og stjórnun vatnsauðlinda.

Landbúnaðurinn vegur þyngst

Samkvæmt FAO fór um 72% allrar ferskvatnstöku heimsins til landbúnaðar árið 2023, en iðnaður notaði um 15% og þjónusta, þar með talin vatnsnotkun heimila, um 13%. Mesta svigrúmið til að draga úr vatnsálagi liggur því víða í bættri áveitu, vali á ræktun, minni leka, endurnýtingu hreinsaðs fráveituvatns og nákvæmari mælingum á notkun.

Loftslagsbreytingar geta aukið vandann með hærra hitastigi, meiri uppgufun, breyttum úrkomumynstrum og tíðari öfgum. Þær skapa þó ekki einar og sér vatnsskort. Ofnýting grunnvatns, óhagkvæm áveita, mengun, leki úr dreifikerfum, ófullnægjandi miðlun og veik stjórnsýsla geta verið jafn mikilvægir orsakavaldar.

Skortur á öruggu neysluvatni er annað vandamál

Vatnsrík lönd geta búið við lélegt aðgengi að neysluvatni ef vatnsveitur, hreinsun eða dreifikerfi eru ófullnægjandi. Á sama hátt geta þurr ríki tryggt almenningi stöðugt neysluvatn með öflugum innviðum, afsöltun og endurnýtingu.

Samkvæmt sameiginlegri vöktun WHO og UNICEF skorti 2,1 milljarð manna örugga og fullnægjandi neysluvatnsþjónustu árið 2024. Sú tala merkir ekki að allt þetta fólk búi á svæðum þar sem náttúrulegt vatn er uppurið. Vandinn getur einnig falist í mengun, fjarlægð að vatnsbólum, ótryggu framboði eða skorti á viðurkenndri hreinsun.

Niðurstaða

Löndin sem standa frammi fyrir mestu varanlegu vatnsálagi eru fyrst og fremst í Mið-Austurlöndum og Norður-Afríku, en einnig í Suður-Asíu, sunnanverðri Afríku, Suður-Ameríku og Evrópu. Barein, Kýpur, Kúveit, Líbanon og Óman eru efst í núverandi röðun WRI, en hættan er einnig mikil í fjölmennum ríkjum á borð við Indland og í löndum eins og Egyptalandi, Íran, Írak, Jemen, Síle, Namibíu og Suður-Afríku.

Enginn einn mælikvarði segir þó alla söguna. Meta þarf náttúrulegt vatnsframboð, árstíðasveiflur, grunnvatnsstöðu, vatnsgæði, innviði, fjárhagslega getu og stjórnun í samhengi. Vatnsálag er fyrst og fremst viðvörun um að lítið megi út af bregða áður en takmarkað framboð verður að raunverulegum vatnsskorti.

.

Heimild:

World Resources Institute – Aqueduct 4.0 og löndin með mesta vatnsálagið

FAO – Mælikvarði Sameinuðu þjóðanna á vatnsálag

World Meteorological Organization – State of Global Water Resources 2024

European Environment Agency – Water Scarcity Conditions in Europe

Alþjóðabankinn – Vatnsskortur í Mið-Austurlöndum og Norður-Afríku

WHO og UNICEF – Aðgengi að öruggu neysluvatni