Vindorka – Stjórnun á flæði raforku
Grein/Linkur: Draga úr orkuframleiðslu gegn greiðslu
Höfundur: Gunnlaugur Snær Ólafsson Mbl
Heimild: 
.
Vindorkuver framleiða bara orku þegar blæs, sem skapar óstöðugleika í framboði, sem um sinn getur aukið kostnað við dreifingu rafmagns. mbl.is/Árni Sæberg
.
Júní 2026
Draga úr orkuframleiðslu gegn greiðslu
Í Evrópu, og þá sérstaklega í Svíþjóð, hefur umfangsmikil og hröð uppbygging vindorku skapað kerfislægan vanda sem snýr að flutningsgetu raforkukerfisins og stjórnun á jöfnu flæði raforku um flutningskerfið.
Þetta hefur endað með því að rekendur vindorkuvera hafa fengið greitt frá rekstraraðila flutningskerfa fyrir að stöðva framleiðslu vindorku. Neytendur greiða síðan þennan kostnað í gegnum flutningskostnað sem leggst á rafmagnsreikninga.
Í tilfelli Svíþjóðar hafa fjölmörg vindorkuver risið á undanförnum áratugum í takt við opinbera fyrirgreiðslu og niðurgreiðslur á umhverfisvænum orkuverkefnum. Þessi orkuframleiðsla hefur þá kosti að vera tiltölulega ódýr og umhverfisvæn, en þann ókost að framleiðsla orkunnar er ekki stöðug og því erfitt að áætla framleiðslu eða breyta í takt við spár um eftirspurn. Um nokkurra áratuga skeið risu víða um Evrópu mörg vindorkuver, í Svíþjóð sérstaklega á raforkusvæði SE2 , næstnyrsta svæðinu. Afkastageta veranna jókst mun hraðar en flutningsgetan og því hefur ekki verið hægt að selja raforku á syðri svæði SE3 og SE4 þegar hvasst er.
Öfugt uppboð
Til að koma í veg fyrir að flutningslínur ofhitni eða kerfið hrynji vegna ofgnóttar af rafmagni þarf rekstraraðili flutningskerfisins, Svenska kraftnät, að grípa inn í. Eina úrræðið sem rekstraraðilinn hefur til að bregðast við stöðunni er að reyna að fá vindorkuverin til að draga úr framleiðslu. Framleiðendur hafa þó engan hvata til að slökkva á túrbínum sínum án þess að fá einhvers konar bætur fyrir það rafmagn sem þeim ekki er leyft að selja, sem aflað er í gegnum öfugt uppboð.
Á hverjum degi senda vindorkuframleiðendur og aðrir orkuframleiðendur tilboð til dreifingaraðila þar sem greint er frá því hvað framleiðandinn áætlaði að hagnast á sölu raforku þann dag og hver kostnaðurinn sé af því að draga úr eða stöðva framleiðslu. Þegar orkustig í dreifikerfinu eykst byrjar dreifingaraðili að kaupa þessi stöðvunartilboð á markaði. Yfirleitt eru stöðvunartilboð vindorkuvera keypt fyrst því kostnaðurinn við að stöðva orkuframleiðslu þeirra er minni en í til að mynda kjarnorkuveri, kolaorkuveri eða jafnvel vatnsfallsvirkjun.
Þessi staða er meðal ástæðna þess að ríkisstjórn Ulfs Kristerssons hefur markvisst skert, afnumið og hafnað beinum ríkisstyrkjum og öðrum opinberum fyrirgreiðslum fyrir ný vindorkuverkefni í Svíþjóð. Áherslan hefur fremur verið lögð á að koma upp orkuframleiðslu sem skilar stöðugu framboði eins og nýjum kjarnorkuverum. Hins vegar hefur ríkisstjórnin sænska verið sögð ógna rekstrargrundvelli vindorkuvera, en 80% þeirra hafa verið rekin með tapi því þau alla jafna framleiða orku á sambærilegum tíma, s.s. þegar blæs.
Verði að vera í takt
Á grundvelli reynslu Evrópu má ætla að uppbygging stórra vindorkuvera hér á landi á svæðum þar sem flutningsgetan er takmörkuð gæti leitt til sambærilegra áskorana fyrir Landsnet og fyrir Svenska kraftnät. Það er að segja hækkun flutningsgjalda til að standa undir flókinni kerfisstýringu dreifikerfis.
Evrópa treystir á risastórt samtengt orkunet þar sem lönd geta tekið við orku hvert annars og því hægt að draga úr tíðnibreytingum í dreifikerfinu með því að hleypa orkunni úr landi. Ísland býr ekki yfir slíkum möguleika og því erfitt fyrir dreifikerfið að takast á við þegar orkuframleiðsla skyndilega eykst í hviðum. Slíkt getur valdið tíðnitruflunum, tjóni á tækjabúnaði og í versta falli straumleysi.
Á Íslandi er þó hægt að reiða sig á að hægt sé að stöðva streymi í vatnsaflsvirkjum til að mæta áskoruninni, en slík stöðvun þarf að gerast á örskotsstundu. Svo þarf að skrúfa frá vatninu á ný þegar vind lægir. Þessar stöðugu breytingar á flæði í stórum túrbínum vatnsaflsvirkjana, sem hannaðar eru fyrir jafna stöðuga keyrslu, geta valdið sliti og aukið viðhaldskostnað.
Landsnet greinir frá því í skýrslu sinni, um stöðu og horfur orku- og afljöfnuðar raforkukerfisins 2025-2029, sem kom út í fyrra, að eftirspurn eftir rafmagni hafi aukist hraðar en framboð og staðan muni versna hratt frá og með þessu ári. Þá er sérstaklega tekið fram að nauðsynlegt sé að efla flutningskerfið og að hætta á skerðingum á afhendingu raforku og orkuskorti aukist.
Landsnet telur nauðsynlegt að auka framleiðslugetu með stækkun núverandi aflstöðva og mælir með byggingu nýrra virkjana auk frekari þróunar vindorku. Ekki er þó rætt í skýrslunni hvernig Landsnet telur best að forðast þau kerfislægu áhrif sem sjá má í Evrópu vegna umfangsmikillar framleiðslu vindorku.
