Leit að olíu og gasi – Tillaga til þingsályktunar , löggjafarþing 2025–2026

Grein/Linkur:  Tillaga til þingsályktunar – um leit að olíu og gasi

Höfundur: Flm.: Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Bergþór Ólason, Ingibjörg Davíðsdóttir, Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Þorgrímur Sigmundsson.

Heimild: 

.

.

157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 63  —  63. mál.

Tillaga til þingsályktunar – Um leit að olíu og gasi

Alþingi ályktar að hafnar verði að nýju markvissar rannsóknir á olíu- og/eða gaslindum á landgrunni Íslands og ríkisolíufélag verði sett á laggirnar til þess að tryggja að þjóðin öll njóti góðs af því ef olía og gas finnast í íslenskri lögsögu.

Greinargerð

Fullyrða má að lífskjör almennings hafi aldrei batnað jafn hratt og eftir að olíuöldin hófst eftir miðja 19. öld og er Ísland líklega eitt skýrasta dæmið í þeim efnum. Samgöngubylting sem knúin var með olíu færði lífskjör okkar í fremstu röð. Olía og gas hafa ekki notið sannmælis í loftslagspredikunum heimsendaspámanna, en tilfellið er að þessir orkugjafar hafa komið í stað brennslu á viði, kolum, taði og öðru og haft þannig margvísleg jákvæð áhrif.
Ný og gjörbreytt staða í heimsmálunum kallar á að Íslendingar hugi nú þegar að réttindum í efnahagslögsögunni þegar kemur að mögulegum olíu- og gaslindum. Mikilvægt er að vinna að nýtingu slíkra náttúruauðlinda á landgrunninu, t.d. á Drekasvæðinu, enda óhjákvæmilegt að olíu- og gasnotkun aukist til mikilla muna á heimsvísu á komandi árum og áratugum og ljóst að orkuskipti ganga mun hægar fyrir sig en áður hafði verið áætlað.
Nauðsynlegt er að samtímis dragi úr kolabrennslu en hún hefur aukist hratt frá aldamótum, svo merkilegt sem það er. Brennsla náttúrulegs gass framleiðir helmingi minna af gróðurhúsalofttegundum en kolabrennsla og aðeins örbrot af þeirri mengun sem kolabrennsla veldur. Mikilvægt er að olía og gas séu framleidd í ríkjum þar sem strangar reglur gilda um umhverfisvernd og ávinningurinn sé nýttur í þágu samfélagsins og náttúrunnar.
Um er að ræða gríðarstórt hagsmunamál fyrir íslensku þjóðina og mikilvægt að haldið verði vel á spöðunum eftir kyrrstöðu undanfarinna ára, þar sem hræðsla við að gæta sjálfsagðra þjóðarhagsmuna var látin ráða för. Leita þarf til erlendra aðila um nýjar rannsóknir eftir því sem við á og styðjast við fyrri rannsóknir við staðarval. Í því sambandi má geta þess að Noregur er um þessar mundir að auka mjög gas- og olíuvinnslu í sinni lögsögu og horfir þar til nýrra vinnslusvæða.
Parísarsáttmálinn, sem oft er vísað til í því skyni að hamla sjálfsagðri nýtingu endurnýjunarlegra orkukosta, felur ekki í sér að hætta beri frekari vinnslu í olíu- og gaslindum. Þvert á móti er þar hvatt til þess að slíkir skaðminni orkugjafar séu unnir fremur en þau kolefni sem menga mest (kol).

Valkostirnir
„Breytt heimsmynd kallar á endurskoðun fyrri ákvarðana með tilliti til orku- og þjóðaröryggis,“ segir í nýlegri ályktun bæjarráðs Fjarðabyggðar, sem tekið skal undir. Þar segir enn fremur að áframhaldandi rannsóknir gætu skilað miklum efnahagslegum ávinningi, fyrir Austurland sem og landið allt. Það sé mikilvægt skref í að tryggja orkuöryggi landsins til framtíðar.
Orkustofnun veitti fyrstu leyfin til rannsókna og vinnslu olíu á svonefndu Drekasvæði undir lok árs 2012, en þremur árum áður hafði svæðið verið boðið út til olíuleitar. Leyfin voru formlega undirrituð í byrjun árs 2013. Leyfunum var ýmist skilað eða þau afturkölluð vegna erfiðra markaðsaðstæðna. Það síðasta var afturkallað af Orkustofnun 2018.
Drekasvæðið er hafsvæði innan íslensku landhelginnar í Norður-Íshafinu, skammt frá Jan Mayen. Er nafn þess sótt til hinna fornu íslensku landvætta sem sagt er frá í Ólafs sögu Tryggvasonar í Heimskringlu. Drekasvæðið er nefnt eftir drekanum sem fór ofan eftir dalnum þar sem Vopnafjörður er og spúði eitri sínu. Bergrisinn var nefndur eftir risanum sem gekk fram á Vikarsskeið með járnstaf í hendi. Frægastur dreka í norrænni goðafræði mun hafa verið Fáfnir og eru því ýmis örnefni á Drekasvæðinu sótt í Völsungasögu, t.d. hryggir sem kenndir eru við Fáfni sjálfan, Otur, Sigurð, Gunnar, Gjúka, Sörla og Erp.
Íslenskar orkurannsóknir (ÍSOR) hafa unnið að jarðfræðilegum og jarðeðlisfræðilegum mælingum vegna undirbúningsvinnu fyrir olíuleitina. Rannsóknir olíuleitarfélaganna TGS og VBPR staðfestu á sínum tíma að olíu sé að finna á Drekasvæðinu. Terje Hagevang, helsti sérfræðingur Norðmanna um Jan Mayen hrygginn, hefur sagt að þar sé að finna álíka verðmæti í olíu og gasi og finnast í Noregshafi. Samkvæmt rannsóknum Sagex olíufélagsins frá 2006 er megnið af þeim svæðum sem líklegust eru til að geyma olíu- og gaslindir innan íslenskrar lögsögu.
Þótt alltaf séu sveiflur í heimsmarkaðsverði á olíu er ljóst að hafin er nýting á olíulindum sem áður töldust ekki hagkvæmar. Tækniframfarir á undanförnum árum hafa auk þess gert olíuvinnslu á miklu dýpi mun vænlegri en áður. Á hyldýpi Drekasvæðisins þyrfti að nota fljótandi borpalla, en botnfastir borpallar teljast hvort eð er ekki hagkvæmir ef dýpi fer mikið yfir 120 metra. Fljótandi borpallar eru því algengir. Þeir hafa auk þess þann kost að vera færanlegir. Fimmta kynslóð færanlegra flotpalla, sem varð til árið 1998, nýtist til borunar á yfir 2.500 metra dýpi og sjötta kynslóð er hönnuð fyrir meira en 3.000 metra dýpi. Borskip geta svo borað á allt að 3.700 metra dýpi.
Hafdýpi segir auk þess ekki alla söguna. Við samanburð á borholum er litið til þess hversu langt er niður að lindinni. Í því sambandi er dýpið á Drekasvæðinu minna en víða annars staðar.
Þótt veður geti verið válynd suður af Jan Mayen eru aðstæður víða miklum mun verri. Á Norðursjó er veðurfar mjög erfitt. Raunar er ölduhæð á Drekasvæðinu almennt mun minni en við Noreg og á Mexíkóflóa ganga reglulega yfir gríðarlega öflugir fellibyljir. Þar eru yfir 4.000 borpallar.
Annað svæði sem skoðað hefur verið er Tjörnesbeltið, sem svo er kallað. Fyrri rannsóknir hafa gefið til kynna að þar sé olíu eða gas að finna í setlögum, en frekari rannsókna er þörf.
Tjörnesbrotabeltið undan Norðurlandi, sem nær u.þ.b. 150 km frá Skaga í vestri til Öxarfjarðar í austri og frá ströndum Norðurlands um 50 km leið allt að Kolbeinseyjarhrygg, var á árunum 2000–2004 að nokkru kortlagt og rannsakað. Fundust á svæðinu merki um bæði lífrænt gas og efni. Árin 2003 og 2004 var sérstök áhersla lögð á Skjálfanda í rannsóknarvinnu enda hafði fjölgeislakort af svæðinu vakið áhuga vísindamanna og vakið vonir um að þar væri að finna olíu í setlögum. Auki þess hafa rannsóknir á miklu gasuppstreymi í Flatey á Skjálfandaflóa lengi staðið yfir og sérfræðingar Orkustofnunar hafa skrifað um þær rannsóknir. Niðurstöður hafa leitt í ljós að möguleiki sé á að olíu- og gaslindir sé að finna á svæðinu.

Samhengið
Til upprifjunar er rétt að geta þess að Norðmenn boruðu fyrst eftir olíu sumarið 1966 án árangurs. Sumarið 1969 fannst svo risaolíulind sem hlaut nafnið Ekofisk. 1971 var farið að dæla olíu beint í skip og tveimur árum síðar, þegar búið var að koma upp olíugeymi, skilaði lindin stórum hluta gjaldeyristekna landsins.
Frá 1969 hafa orðið gríðarlegar framfarir við leit og vinnslu. Jarðlög eru kortlögð með tvívíðum, þrívíðum og fjórvíðum hljóðbylgjumælingum. Nú er hægt að leigja borpalla á borð við Eirík rauða og Leif Eiríksson sem sigla um allan heim og gata hafsbotninn á allt að 3.000 metra dýpi.
Í ljósi gríðarlega hagsmuna þjóðarinnar í þessum efnum, bæði í bráð og lengd, er mikilvægt að Orkustofnun fái öflugan stuðning og hvatningu stjórnvalda vegna olíuleitar. Stofnun ríkisolíufélags hefði í þeim efnum ýmsa kosti. Halldór Þorkelsson, sérfræðingur hjá PWC, hefur bent á að stofnun slíks félags sé til þess fallin að laða að fjárfesta en jafnframt er æskilegt að byggja upp þekkingu á olíumálum í landinu. Slík þekking gæti orðið mjög verðmæt.
Hjá Orkustofnun og í iðnaðarráðuneytinu var á sínum tíma hugað að stofnun ríkisolíufélags og fyrir fáeinum árum samþykktu fulltrúar allra flokka sem þá áttu sæti á Alþingi, nema VG, heimild til stofnunar slíks félags samhliða áformum um fyrsta Drekaútboðið. Æskilegt væri að útvíkka þá heimild enda var aðeins gert ráð fyrir félagi til að halda utan um vinnsluleyfi, en í ljósi reynslunnar er einnig mikilvægt að slíkur aðili geti hvatt til áframhaldandi rannsókna og staðið að þeim í félagi við erlenda samstarfsaðila.
Nauðsynlegt er að tryggja að þjóðin öll njóti góðs af því ef olía og gas finnast í íslenskri lögsögu. Ríkisolíufélag er liður í því. En einnig væri skynsamlegt að undirbúa hvernig farið yrði með hugsanlegan ávinning af olíu- og gasvinnslu. Það er kostur að setja slíkar reglur án þess þrýstings sem getur myndast á síðari stigum. Þar mætti einnig líta til Noregs og byggja upp sjóð sem háður yrði takmörkunum til að koma í veg fyrir að stjórnmálamenn freistist til að eyða óhóflega og skapa þenslu. Þó ætti að sjálfsögðu að nýta ávinninginn til að bæta kjör landsmanna.
Okkur liggur á og ekki skal tefja frekar að gæta að þjóðarhag. Ef það finnast vinnanlegar olíu- eða gaslindir í íslenskri lögsögu hefði það samdægurs mikil áhrif á hag landsmanna. Það myndi einfaldlega breyta öllu í efnahagsumhverfi þjóðarinnar. Vaxtakjör ríkisins myndu batna til muna og vaxtakostnaður lækka. Hægt yrði að halda úti stöðugum og sterkum gjaldmiðli án verðtryggingar og bjóða landsmönnum hagkvæm óverðtryggð íbúðalán, svo að dæmi séu tekin.
Norðursjávarolía og gas bjargaði á sínum tíma efnahag Bretlands og gerði Noreg að einu ríkasta landi heims. Ekki þarf að fjölyrða um áhrif nýtingar íslenskra olíu- og gaslinda á íslenskan efnahag. Spyrja má: Eftir hverju er beðið?