Óstöðug orkuframleiðsla – Aukin flutningskostnaður
Grein/Linkur: Hærri kostnaður tengdur vindorku
Höfundur: Gunnlaugur Snær Ólafsson Mbl
Heimild: 
.
Svo að vindorkuver geti tengst dreifikerfi þarf að fjárfesta í sérhæfðum lausnum til að mæta óstöðugri framleiðslu þeirra. mbl.is/Sigurður Bogi
.
Júní 2026
Hærri kostnaður tengdur vindorku
Verði mikil aukning á óstöðugri orkuframleiðslu, eins og vindorku, mun það auka flutningskostnað raforku á Íslandi sem velt verður yfir á neytendur. Þetta má lesa úr kerfisáætlun Landsnets árin 2025-2034. Þar segir að orkuframleiðsla sem býður ekki stöðuga framleiðslu en sveiflast í takti við t.d. breytingar í veðurfari kalli á aukinn sveigjanleika í dreifikerfinu og krefjist dýrra tæknilausna til að takast á við framleiðslusveiflurnar.
Hefðbundnar virkjanir á Íslandi, sem nýta vatnsafl og jarðvarma, skila stöðugu magni rafmagns inn á dreifikerfið. Með slíkri framleiðslu er hægt að tryggja hámarksnýtingu dreifikerfis, sem leiðir til þess að flutningskostnaður á hvert kílóvatt verði sem minnstur.
Á móti skila sólar- og vindorkuver mjög sveiflukenndri framleiðslu, enda háð veðurfari. Til þess að geta staðið straum af þessum sveiflum þarf að tryggja næga flutningsgetu til að geta tekist á við hámarksframleiðslu, en það þýðir að þegar framleiðsla er ekki í hámarki er dreifikerfið ekki í fullri nýtingu.
Vegna þessarar áskorunar og vaxandi magns svokallaðs launafls í kerfinu – orku sem tekur pláss í flutningslínum án þess að fara í nýtingu – eykst fjárfestingar- og rekstrarkostnaður dreifingaraðila á hvert framleitt kílóvatt.
Þá er einnig talið að hægt sé að fjárfesta í nýjum lausnum til að jafna sveiflur sem óstöðug framleiðsla leiðir til. M.a. stórum rafgeymum (BESS), notkunarsvörunarkerfi þar sem neytendur laga notkun sína að framboði og uppsetningu á GFC-umriðlum (e. Grid Forming Converters) sem gera vindorkuverum kleift að taka þátt í spennu- og tíðnistýringu. Þessar lausnir kalla þó á fjárfestingar, sem eykur um leið flutningskostnað.
Fram kemur í kerfisáætlun Landsnets að allar nýjar fjárfestingar í flutningslínum og tengdum búnaði auki eignastofn og þar með leyfileg tekjumörk Landsnets. Jafnframt er fyrirséð að ef orkuflæði um dreifikerfið er ekki nægt til að vega á móti fjárfestingum neyðist félagið til að hækka flutningsgjaldskrána, sem lendir beint á neytendum.
Síðastliðinn þriðjudag var fjallað um kerfislægan vanda í Evrópu, sérstaklega í Svíþjóð, í tengslum við hraða uppbyggingu vindorkuvera. Um er að ræða áskoranir sem fylgja því þegar orkuframleiðsla eykst skyndilega þegar hvasst er, en þá er hætta á tíðnitruflunum sem skaðað geta dreifikerfið sjálft, tækjabúnað orkuneytenda eða straumleysi. Gripið hefur verið til þess ráðs erlendis að greiða orkufyrirtækjum stöðvunargjöld til að mæta vandanum en sá kostnaður lendir á endanum í flutningsgjöldum.
Ragna Árnadóttir
Uppbygging vindorkuvera á Íslandi á sér stað við meira krefjandi aðstæður en á meginlandi Evrópu sökum þess að lokaða íslenska dreifikerfið getur ekki losað um umframorku inn á net nágrannaríkja. „Íslenska flutningskerfið er lokað kerfi og ef of mörg vindorkuver yrðu tengd við kerfið gæti þurft að greiða þeim fyrir að framleiða ekki, þar sem sú staða gæti komið upp að kerfið réði ekki við að flytja raforkuna til kaupenda. Við munum gera allt til að koma í veg fyrir að slík staða myndist,“ segir Ragna Árnadóttir, forstjóri Landsnets.
Hún áréttar að framleiðsla og notkun verði að haldast í hendur og núverandi kerfisáætlun Landsnets geri ekki ráð fyrir stórfelldri uppbyggingu vindorkukosta á næstu árum. „Það er ljóst að það verður að óbreyttu ekki hægt að tengja nema hluta af þeim vindorkuverkefnum, sem áformuð eru, við flutningskerfi Landsnets. Ekki verða tengd fleiri ný vindorkuver við kerfið en það ræður við með góðu móti.“
Ljúka þarf stórframkvæmdum
Fyrsta vindorkuverið, Vaðölduver (120 MW), er á áætlun og mun veita Landsneti mikilvæga reynslu. „Landsvirkjun er nú að stíga fyrstu skrefin í Vaðölduveri og verður fyrsti stóri framleiðandinn sem nýtir vindorku hér á landi. Enn á eftir að koma í ljós hvernig það orkuver reynist og í framhaldinu mun sjálfsagt skýrast hversu útbreidd vindorka verður hér á landi,“ segir Ragna.
„Ekki verður rasað um ráð fram þegar kemur að mögulegum vindorkuverkefnum en í ljósi mikils umfangs og fjölda áforma settum við af stað hjá Landsneti í fyrra greiningarverkefni sem við köllum „Flutningskerfi framtíðar“. Markmiðið er að ná utan um þann gríðarlega fjölda vindorkukosta sem tilkynntur hefur verið til verkefnisstjórnar Rammaáætlunar. Flest þessara verkefna eru skammt komin og aðeins hluti þeirra er líklegur til að verða að veruleika. Tilgangur verkefnisins er að leggja mat á hvað Landsnet ráði við mikla aukningu en felur ekki í sér neinar ákvarðanir um fjárfestingar vegna þeirra,“ útskýrir Ragna.
Bendir hún á að sviðsmyndargreiningar Landsnets sýni að nauðsynlegt sé að ljúka fyrirhuguðum stórframkvæmdum í meginflutningskerfinu, svo sem Blöndulínu 3 og Holtavörðuheiðarlínum 1 og 3, jafnvel þótt aðeins yrði um tvö 150 MW vindorkuver að ræða. „Breytileikinn í aflflæði krefst mikils sveigjanleika í orkunotkun og staðbundinnar útjöfnunar svo að hægt sé að nýta innviðina á skilvirkan hátt.
Í einangruðu og lítið möskvuðu kerfi eins og því íslenska skiptir staðsetning vindorkuvera, álags og útjöfnunar höfuðmáli. Rétt staðsetning dregur úr fjárfestingarþörf og lágmarkar áhættuna á dýrri offjárfestingu, sem annars myndi leggjast með fullum þunga á flutningsgjaldskrána og rafmagnsreikninga almennings.“
