Olíu-, orkuöryggi 2026 – Hráolíuverð, átök

Flest þessara ríkja eru meðlimir í Alþjóðlegu orkumálastofnuninni, IEA. IEA var stofnað í kjölfar átaka í Miðausturlöndum, þegar OAPEC ríkin reyndu að kúga Ísrael til að skila landvinningum þeirra úr sex-daga-stríðinu 1967, en einnig til að kúga þau ríki sem höfðu stutt Ísrael í Yom Kippur stríðinu árið 1973.

Það gerðu þau með því að setja framleiðslutakmarkanir á olíu og neita alfarið að selja olíu til þeirra ríkja sem studdu Ísrael, þ.m.t. Bandaríkjanna og Kanada. Viðskiptaþvinganirnar höfðu áhrif á framboð og verð olíu um allan heim, og talað var um olíukrísu. Þegar viðskipaþvingununum var aflétt, fimm mánuðum eftir að OAPEC ríkin settu þær á, hafði verð olíu þrefaldast og áhrifin teygðu sig út um alla heimsbyggðina, á olíuframleiðslu, geopólitík og efnahag ríkja.

Árið 1974 var því IEA stofnað með það meginhlutverk að samræma viðbrögð ríkja við framboðstruflunum á olíumörkuðum. Sé ríki meðlimur í IEA, skuldbindur það ríki sig til að halda a.m.k. 90 daga öryggisbirgðir af olíu og að vera öðrum ríkjum innan handar þegar og ef til framboðstruflana kemur. IEA er sjálfstæð stofnun undir hatti OECD.

Á þeim 52 árum sem IEA hefur verið starfandi, hefur stofnunin sex sinnum gripið til þess ráðs að losa um birgðir til að sefa markaði, nú síðast þann 11. mars árið 2026 vegna Íranstríðsins sem nú er í gangi er það samþykkti að losa um 400 milljón föt af olíu, sem er umfangsmesta birgðalosun IEA til þessa. Til samanburðar er dagleg notkun olíu í heiminum ríflega 100 milljón föt.

Áhrifin voru strax greinileg á markaðsverði hráolíu, sem féll nokkuð í kjölfar fréttanna. Verðið hækkaði þó fljótlega aftur og fer enn hækkandi, eins og sést á mynd 2. Myndin sýnir jafnframt vel hversu óstöðugt verðið hefur verið síðustu daga, einkum áður en IEA losaði birgðir.

Nýir útreikningar Oxford Economics benda til þess að haldist olíuverð í kring um 100 dollara fatið næstu tvo mánuði muni það auka verðbólgu í heiminum og draga úr hagvexti, en fari olíuverðið upp í 140 dali og haldist þar í tvo mánuði muni það leiða til kreppu á heimsvísu.

Ísland er ekki aðili að IEA og hefur ekki öryggisbirgðir af olíu. Samkvæmt útreikningum sérfræðinga EFLU, myndi það kosta á bilinu 1,2 krónur til 14 krónur á hvern seldan lítra af olíu á Íslandi til að koma upp öryggisbirgðum, eftir því hvernig fyrirkomulagi birgðahaldsins væri háttað.